Laatste nieuws

Het erfgoed van Bertone

Reportages / 5 augustus 2019

Richard Kleijn bezocht verleden jaar november in Turijn een veiling van Bertone met ‘memorabilia, ricambi e modelli di stile’. Wat er te koop werd aangeboden, was een greep uit alles dat in de archieven van de ontwerpstudio was achtergebleven nadat de deuren in 2014 waren gesloten. Onderstaand Richard’s intrigerende verslag over de uitverkoop van het erfgoed van Bertone.


Na de treurige ondergang van deze legendarische industriële ontwerpstudio en na een aantal vruchteloze pogingen tot een doorstart, moest de beslissing worden genomen over wat te doen met het achtergebleven erfgoed in de verlaten kelders en kantoren van de studio. Sommige van de beste prototypen waren eerder door Bertone zelf al verkocht in een wanhopige poging nog extra fondsen te werven. Gelukkig voorkwam het Italiaanse ministerie van culturele zaken erger door de resterende autoverzameling als ‘bene di interesse culturale’ te verklaren, waarmee de gehele collectie als van cultureel belang werd aangemerkt. Deze status beschermt de Bertone-verzameling als één enkele partij die niet mag worden gescheiden of geëxporteerd en daarom in Italië onder één dak moest blijven. De Automotoclub Storico Italiano werd de gelukkige nieuwe eigenaar van de collectie dankzij de belofte dat ze deze in het lucht- en ruimtevaartmuseum van Volandia publiekelijk ten toon zouden stellen. Dit betekende dat de verzameling auto’s (showmodellen, rijdende prototypes, vroege productiemodellen) werd gered, maar hoe zit het met al het bloed, zweet en tranen dat tot deze auto’s heeft geleid, het daadwerkelijke ontwerp- en ontwikkelingswerk?

De archieven van Bertone Stile, de ontwerpstudio van het bedrijf in het noordoosten van Turijn, waren nog steeds vol met tekeningen, studiemodellen en onderdelen die dateren uit kort na de tweede wereldoorlog toen Giuseppe (“Nuccio”) Bertone het bedrijf over nam van zijn vader Giovanni Bertone, die het bedrijf in 1912 oprichtte. Nadat al het tumult rondom de verkoop van de tot de verbeelding sprekende collectie verstomde bleven de deuren van de ontwerpstudio lange tijd gesloten, in afwachting van een gerechtelijke procedure die zou gaan bepalen wat er moest gebeuren met de gebouwen van Bertone en de inhoud ervan. Uiteindelijk besloot de Italiaanse rechtbank in het voorjaar van 2018 dat de inhoud van de gebouwen verkocht moest worden zodat deze leeg opgeleverd kunnen worden. Deze gerechtelijke beslissing leidde tot deze nogal opmerkelijke “garageverkoop”, die een unieke kans bood om een stukje Bertone-erfgoed te verwerven.

Maar nog veel meer dan dat boden de kijkdagen voorafgaand aan de veiling een exclusieve blik achter de schermen van al het werk dat er in deze roemruchte ontwerpstudio plaats heeft gevonden. De archieven van Bertone zijn immers altijd gesloten geweest voor de buitenwereld en werden nu voor het eerst publiekelijk ten toon gesteld, en tegelijkertijd voor de allerlaatste keer voordat het in losse partijen over de hele wereld zou worden verkocht. Ik beschouwde deze kijkdagen dan ook als een zeer tijdelijke expositie van het vakmanschap dat heeft geleid tot enkele van de meest iconische auto-ontwerpen.

Verspreid over de eerste verdieping van een magazijn in Turijn lag Bertone’s culturele erfgoed, daterend van de vroege jaren 1950 tot eind 2010, variërend van schetsen, tekeningen en prints tot schaalmodellen van auto’s, bestelwagens, vrachtwagens, treinen en zelfs een Segway. Er was ook een Lamborghini V12-motor uit een Espada, de manshoge letters van het verlichte Bertone logo die eens trots op het dak van de fabriek in Grugliasco stonden, een krat met originele werkuniformen, vier gloednieuwe Lancia Stratos stoelen en de productiemal van de voorruit, een selectie prijzen en trofeeën die Bertone’s designs door de jaren heen gewonnen hebben en sets velgen voor allerlei zeldzame exoten.

Zeer persoonlijke items waren de tekentafel waarop Marcello Gandini naar verluidt de Lamborghini Miura zou hebben getekend en de bijl met de initialen van Giovanni Bertone, die hij zou hebben gebruikt om het hout dat voor productiedoeleinden was geselecteerd te markeren.

Tijdens deze publiek kijkdag werden alle “kavels” op een zeer laagdrempelige manier ten toon gesteld. In plaats van gepresenteerd op een voetstuk of onder een glazen stolp, werden de meeste schaalmodellen “gepresenteerd” op pallets. Hierdoor kon men de studiemodellen van dichtbij bestuderen en even stiekem aanraken, je kon ze zelfs ruiken. Design is immers zoveel meer dan het moment van de onthulling van het eindresultaat; het is een gecompliceerd proces dat bloed, zweet en tranen vergt. Deze zoektocht naar de perfecte vorm komt met name in de handgemaakte modellen duidelijk tot uitdrukking. In het pre-CAD-tijdperk werd alle vormbepaling met de hand gedaan en waren schaalmodellen de enige manier om de vorm te controleren. Op sommige van deze studiemodellen zijn sporen van met potlood getrokken lijnen, maskeringstape en schuur en plamuurwerk duidelijk zichtbaar.

Zoals op het groene studiemodel van de Lamborghini Miura waarvan de ruwe afwerking in schril contrast staat met het model dat in dezelfde typische bruin/oranje kleur gespoten is als de echte Miura uit de Bertone collectie.

De rasterlijnen getekend op het model van de Ferrari 308 GT4 illustreren hoe de schaal modellen werden gebruikt om de geometrie van de auto te bepalen, zoals mij werd uitgelegd door een gerenommeerde autodesigner die ook op de veiling was af gekomen. De lijnen werden op het model op papier getraceerd en vervolgens overgebracht naar de tekentafel om handmatig de aanzichten van de auto te construeren. Het genereren van 2D aanzichten vanuit een 3D model is tegenwoordig een eenvoudige muisklik in een CAD-programma, maar vroeger werd alle vormbepaling handmatig geconstrueerd en daarvoor was een goed begrip van stereometrie en gevoel voor ruimtelijke oriëntatie onontbeerlijk.

Ook de latere modellen die direct vanuit CAD-software CNC-gefreesd werden vertonen echter nog steeds sporen van handmatige verfijningen. Plamuur op het model van de Alfa Romeo SportUt verraadt dat de zo typerende V-vorm in de motorkap ter discussie heeft gestaan. Zo vertelt ieder schaalmodel een deel van het verhaal van de totstandkoming van het uiteindelijke ontwerp. Het zijn sculpturen die een momentopname uit het ontwerpproces vertegenwoordigen, stille getuigen van de ongetwijfeld – verhitte debatten die ooit plaatsvonden over de definitie van deze vormen.

Het ruwe model van de Alfa Romeo Pandion toont de noodzaak van schaalmodellen aan als een manier om ideeën snel in 3D vorm te geven. De haast die de ontwerpers hebben gehad om hun inspiratie snel in schuim en gips vast te leggen is bijna voelbaar in dit model; glasoppervlakken en openingen zijn met een penseel grof aangeduid in zwarte verf. Toch bevat dit model alle belangrijke elementen van het uiteindelijke ontwerp, zelfs in het definitieve kleurenschema. Het is een studie model als een 3D schets, haastig opgemaakt uit angst dat het eureka moment zou vervliegen als het niet snel vast gelegd zou worden.

Deze viering van 60 jaar Bertone Stile (want dat was het) toont ook duidelijk de ontwikkeling van autodesign in termen van esthetiek en techniek. Van de elegantie van de jaren 1960, de wiggen van de jaren 1970, de dozen van de jaren 1980, de capsules van de jaren 1990, tot de vectorvormen van de jaren 2000. En van een ontwerpproces dat wordt gevoerd vanuit handgemaakte modellen tot een ontwerpproces dat wordt gevoerd door computermodellen.

Het toont ook de bitterzoete kunst van ‘la progettazione’ (het ontwerpproces) vastgelegd in momenten van verwarring en conclusie. Bertone is bekend en geroemd vanwege iconische ontwerpen als de Lamborghini Miura, Lancia Stratos en de Alfa Romeo Giulietta Sprint. Andere ontwerpen zoals de Skoda Favorit, Daewoo Espero, en de Citroën ZX hebben niet deze iconische status verkregen maar zijn evengoed vruchten van een ontwerpproces dat net zo intens en veeleisend kan zijn geweest.

En dit zijn dan nog ontwerpen die het productiestadium hebben behaald, veel van deze inspanningen krijgen die beloning vaak niet eens. Zoals een vrij recent voorstel voor de nieuwe Amsterdamse metro dat aan geeft hoe Bertone tot het allerlaatste moment heeft geprobeerd om te overleven. Om een dergelijke opdracht mis te lopen in een tijd waarin het bedrijf al moeite had om te overleven, moet zeer teleurstellend zijn geweest. Dit toont ook de weerbarstigheid van design als een commerciële handel waarin er vaak ‘gepitcht’ moet worden om de opdracht binnen te halen. Winnen en verliezen, het is ook onderdeel van de schoonheid van het vak.

Op de dag van de veiling zat het vol met enthousiastelingen, verzamelaars en zelfs enkele beroemde autodesigners. Bijna elk aangeboden item werd verkocht, en voor veel hogere prijzen dan verwacht door het veilinghuis. Mijn absolute favoriet, een stalen model van de Alfa Romeo Giulietta Sprint die naar verluidt altijd op het bureau van Nuccio Bertone zelf heeft gestaan werd verkocht voor iets meer dan 10 duizend euro. Het model van de Alfa Romeo Carabo bracht nog veel meer op, laten we hopen dat het ooit in het Alfa Romeo museum in Arese terecht komt en zo verenigd wordt met de 1:1 versie van de Carabo. Al zal die kans heel gering zijn, aangezien veel van de verkochte objecten niet in Italiaanse handen terecht zijn gekomen. En daarmee verdwijnt er alsnog een klein maar belangrijk stukje Italiaans erfgoed van Italiaanse bodem.

Bertone is niet meer. Een van de allerlaatste onafhankelijke auto ontwerpstudio’s heeft haar deuren gesloten en haar erfenis verkocht. De nalatenschap bewijst dat de frisse aanpak van een onafhankelijk ontwerpbureau, vrij van interne ‘corporate branding and marketing’ beperkingen, sterke ontwerpen, merken en ontwerpers bouwt. Zo stond Bertone aan de wieg van Lamborghini en de loopbanen van Franco Scaglione, Giorgetto Giugaro en Marcello Gandini die bij Bertone reeds op jonge leeftijd een grote kans kregen om zich te ontwikkelen tot de beroemde designers die ze uiteindelijk geworden zijn.

Bertone’s tijd is voorbij omdat Bertone niet in staat is gebleken om zich aan de veranderende tijden aan te passen. Eeuwig zonde, te meer omdat in de huidige tijd waarin ‘automotive-start-ups’ de auto en de automobielindustrie willen innoveren er juist behoefte is aan onafhankelijke ontwerpbureaus die vanuit ervaring en kunde mee kunnen denken over deze thema’s. Laat de morele nalatenschap van Bertone dan ook vooral het besef zijn dat een klein, onafhankelijk ontwerpbureau wel degelijk een groot stempel kan drukken op de geschiedenis.

Tekst en beeld: Richard Kleijn, 26-11-18


Tags: , , , , , , , , ,
Print Friendly, PDF & Email




Frank Goedhart
Frank's interesse in klassieke auto's en autosport ruimschoots aan bod: samen met lezers zorgt hij voor nieuws op Instagram, Facebook, LinkedIn en de website van Octane.




Vorig bericht

Rijden tegen kanker

Volgend bericht

Beetje eigenwijs met drie 5 GT Turbo's





Bezoekers lazen ook


Uitgelicht

Rijden tegen kanker

Deze rally, die dit jaar zijn vierde editie beleeft, wordt georganiseerde door Rotterdamse studenten. “Als we samen onze...

5 August 2019

Webdevelopment Passionate Bastards